Pedagogisch Werkboek de Hele Mikmak
Zeker, de honderd is er wel
Het kind
bestaat uit honderd
Het kind heeft
honderd talen
honderd handen
honderd gedachten
honderd manieren van denken
van spelen, van spreken
Honderd, altijd weer honderd
manieren van luisteren
verwonderen en liefhebben
honderd vreugden
om te zingen
en te begrijpen
honderd werelden
om te ontdekken
honderd werelden
om te verzinnen
honderd werelden
om te dromen
Het kind heeft
honderd talen
(en nog honderd honderd meer)
Maar ze pakken er negenennegentig af
De school en de samenleving
scheiden het hoofd van het lichaam
Zij zeggen tegen het kind:
dat zij zonder handen moeten nadenken
zonder hoofd moeten handelen
moet luisteren en niet praten
alleen met Pasen en met Kerstmis
mag liefhebben en verwonderen
Ze zeggen tegen het kind:
ik geef je de al ontdekte wereld
en van de honderd
pakken ze er negenennegentig af
Ze zeggen tegen het kind:
dat werk en spel
realiteit en fantasie
wetenschap en verbeelding
hemel en aarde
verstand en droom
dingen zijn
die niet bij elkaar horen
En dus vertellen ze het kind
Dat de honderd er niet is
Het kind zegt
Zeker, de honderd is er wel
Loris Malaguzzi
Inhoudsopgave
Werken met Reggio Emilia
Inleiding
Kinderdagverblijf De Hele Mikmak
Kennismaking en wenprocedure
Dagindeling
Voeding
Pedagogisch handelen
Activiteiten
Praktisch
Ouderparticipatie
Afsluiting
Reggio Emilia
Alle kinderen beschikken over honderd talen om zich uit te drukken. Naast de spreektaal kunnen kinderen zich uiten in klanken, beweging, kleuren, schilderen, bouwen, boetseren en zoveel meer. Ieder kind is vanaf zijn geboorte rijk aan mogelijkheden, krachtig en creatief.
Vanuit deze uitgangspunten werken pedagogen en kunstenaars in de kindercentra van Reggio Emilia al tientallen jaren dagelijks samen met jonge kinderen in het onderzoeken en het met elkaar uitwisselen van ideeën, gedachten, ervaringen, hypotheses, herinneringen, dromen en theorieën.
Werken met Reggio Emilia
Reggio Emilia is een van de meest vernieuwende en inspirerende pedagogische stromingen in de kinderopvang. Voor Stichting kinderopvang De Lier is deze filosofie een grote inspiratiebron. Maar wat houdt de Reggio-benadering nu precies in? Welke consequenties heeft deze pedagogiek voor de dagelijkse praktijk?
Graag willen wij middels dit pedagogisch werkboek u een beeld geven hoe wij op ons kinderdagverblijf werken en met de dingen omgaan.
Wij worden hierbij geïnspireerd door de pedagogisch stroming Reggio Emilia
Reggio Emilia is een ‘pedagogiek van het luisteren’ in plaats van een ‘pedagogiek van het vertellen’. De filosofie wordt gezamenlijk ontwikkeld door mensen die deel uit maken van de praktijk: kinderen, groepsleiding, pedagogen, kunstenaars. Er bestaat geen Reggiaanse methode: ons kindercentrum heeft een eigen context, geschiedenis, cultuur, culturen en dus onze eigen pedagogiek. De Reggio-benadering heeft ons echter geïnspireerd tot een verandering’s, en vernieuwingsproces.
Allereerst vind u dit terug binnen ons “werken met open deuren”
Wat is het open deuren beleid:
Kinderen krijgen door het openzetten van de deuren de gelegenheid om (een groter deel van) ons kinderdagverblijf te verkennen en te gebruiken. Zodra het kind er zelf aan toe is gaan ze de omgeving verkennen. Ze zoeken vriendjes en vriendinnetjes op met een gelijke interesse of ontwikkeling en kunnen naar de speelhoek, activiteit of materiaal waar ze op dat moment belangstelling voor hebben.
Loris Malaguzzi
Grondlegger van de pedagogiek van Reggio Emilia is de Italiaan Loris Malaguzzi (1920-1994). In 1945 was Malaguzzi als leerkracht betrokken bij de bouw van een nieuw kindercentrum in Italië. Hij verdiepte zich in visies over onderwijs aan jonge kinderen en combineerde deze met zijn eigen ideeën en ervaringen tot een eigen pedagogiek.
De stad en de pedagogiek
Reggio Emilia is een stad in Noord-Italië. De 33 kleuterscholen en kindercentra in deze stad werken sinds 1945 volgens de Reggio-Emiliabenadering. Aan elke school of centrum is een kunstenaar en een pedagoog verbonden.
Communiceren in meerdere talen
Uitgangspunt van de Reggio-Emiliabenadering is dat kinderen gericht zijn op communicatie. Zij drukken zich daarbij niet alleen uit in gesproken en geschreven taal, maar ook via mimiek, geluid, beweging, dans, drama en muziek. Al deze vormen van communicatie zijn van belang, omdat elke vorm zijn eigen zeggingskracht en mogelijkheden heeft. Er is dan ook veel aandacht voor kunstzinnige vorming om kinderen bewust te maken van de vele uitdrukkingsmogelijkheden.
Jonge onderzoekers
Kinderen zijn niet alleen gericht op communicatie, maar ook, via communicatie, op het onderzoeken van de wereld om hen heen. De Reggio-Emiliabenadering speelt hierop in door kinderen te laten werken in kleine groepjes waarin de kans op onderlinge uitwisseling optimaal is. Als vanzelf leren kinderen van elkaar, over elkaar, over zichzelf en over de wereld.
Drie ‘pedagogen’
Een van de ideeën van Reggio Emilia is dat kinderen elkaars ‘eerste pedagoog’ zijn. Volwassenen ziet men als ‘tweede pedagoog’ en de omgeving als ‘derde pedagoog’. De omgeving wordt zo ingericht dat deze de creativiteit die ieder kind van nature bezit, stimuleert. Daarbij is aandacht voor architectuur, inrichting, lichtval en de kleurkeuze van meubels en materialen. Ook is er standaard een atelier aanwezig voor de kinderen.
Projectwerken
Reggio Emilia werkt met een curriculum waarin een deel gepland is en een deel open. Dit zogenoemde ‘projectwerken’ is opgebouwd rondom onderwerpen die de kinderen bezighouden. Daarnaast is er altijd ruimte voor onverwachte gebeurtenissen die aandacht vragen.
Observeren en documenteren
Kenmerkend voor Reggio Emilia is dat groepsleid(st)ers het onderzoeksproces van kinderen observeren, analyseren en documenteren. Dit onderzoeksproces geeft nieuwe richting en verdieping van de activiteiten. Van alle kinderen zijn er foto’s, video’s, teksten en werkstukken. Voor de kinderen dient dit materiaal als inspiratiebron. Voor ouders is het prettig te zien waar hun kinderen mee bezig zijn.
Inleiding
Voor u ligt het pedagogisch werkboek van het kinderdagverblijf “De Hele Mikmak”, welke onderdeel is van Kinderopvang De Lange Keizer in de Lier. Met dit beleid wordt een inhoudelijke visie gegeven op kinderopvang binnen het kinderdagverblijf.
Ouders vertrouwen hun dierbaarste ‘bezit’ toe aan professionele leidsters. Dit vertrouwen dat ouders stellen mag niet beschaamd worden. Ouders moeten de zekerheid hebben dat hun kind, als ze niet aanwezig zijn, in een geborgen en veilige omgeving met liefde en zorg door de leidsters wordt opgevangen. De kinderen moeten zich op Kinderdagverblijf De Hele Mikmak thuis voelen, moeten kunnen terugvallen op een vertrouwde opvoeder en moeten vanuit die veilige omgeving de wereld om hen heen kunnen verkennen en leren omgaan met andere kinderen.
Het creëren van een veilige en geborgen omgeving is een samenspel tussen leidsters, kinderen en de ruimte waarin ze zich bevinden. Vaste leidsters in een groep, die zorgen voor een grote mate van continuïteit is een belangrijke factor. Kinderen kunnen zich zo hechten aan bepaalde personen, waarmee ze vertrouwd raken en waar ze zich veilig voelen. Een veilige kindvriendelijke ruimte met voldoende uitdaging voor kinderen draagt mede zorg voor een ongehinderde ontwikkeling van de kinderen.
Het pedagogisch werkboek geeft richtlijnen en werkwijzen weer over hoe een veilige en geborgen situatie voor kinderen, waarbinnen ze zich kunnen ontwikkelen, gewaarborgd kan worden.
Het plan dient echter ook om regelmatig na te denken over de wijze waarop we omgaan met kinderen binnen het kinderdagverblijf. Welke doelen streven we na en op welke wijze willen we die doelen nastreven? Door regelmatig hierover na te denken en met leiding, leidsters en ouders te discussiëren wordt de kwaliteit binnen het kinderdagverblijf gewaarborgd. Kwaliteit staat binnen ons kinderdagverblijf hoog in het vaandel.
Naast het pedagogisch werkboek is er ook een pedagogisch beleidsplan. Daarin staat de visie op de ontwikkeling van het kind en op opvoeding van kinderen. Het beleid is meer het theoretische deel, waarin onze visie op kinderen wordt gegeven, de organisatiestructuur wordt toegelicht en de ontwikkelingsgebieden uitdiept. U kunt dit vinden op de website van De Lange Keizer.
Mocht u na het lezen van dit werkboek vragen, opmerkingen of ideeën hebben dan kunt u natuurlijk altijd contact opnemen met de organisatie.
Met vriendelijke groet,
Marieke Thiescheffer
Locatiemanager “De Hele Mikmak”
Kinderopvang de Lange Keizer in de Lier
Kinderdagverblijf De Hele Mikmak
Binnen kinderdagverblijf De Hele Mikmak zijn er drie groepen kinderopvang. Wij werken met de zogenoemde verticale samenstelling. Dit wil zeggen dat de groepen bestaan uit kinderen in de variërende leeftijd van 0 tot en met vier jaar. Hierdoor bestaat bij ons de mogelijkheid om broertjes en zusjes bij elkaar in dezelfde groep te plaatsen. Bovendien kunnen kinderen in verschillende leeftijden van elkaar leren en zich aan elkaar optrekken.
Onze groepen hebben de volgende namen; Het Ukkenbos, Het Sesamstraatbos en Het Junglebos.
De groepen Ukkenbos en Sesamstraatbos hebben dezelfde groepsgrootte. Binnen deze groepen kunnen 12 tot 14 kinderen geplaatst worden. Deze groepen worden iedere dag door 2 gekwalificeerde pedagogische medewerksters begeleid. Het Junglebos is een anderhalve groep d.w.z dat in deze groep 16 kinderen kunnen worden geplaatst. Op deze groep staan dan ook drie gekwalificeerde pedagogische medewerksters.
Het Team
Binnen de organisatie De Lange Keizer in de Lier werken deskundige pedagogische medewerkers, die voldoen aan de opleidingseisen van de CAO Kinderopvang . Zij hebben allemaal een opleiding op tenminste MBO niveau. Zij blijven zichzelf continu ontwikkelen. Op iedere groep staan één of meerdere fulltime leidsters, dit om de continuïteit van de groepen te behouden.
Op het kinderdagverblijf iswerken we met vaste invallers. Zij vervangen de pedagogische medewerkers wanneer zij ziek of vrij zijn. Zo zal er in altijd een vertrouwd gezicht zijn bij de vervanging.
Ook krijgen leidsters in opleiding via de zogenaamde BBL (begeleidend Beroepe Leerlingen) de mogelijkheid bij ons om onder supervisie van een revaren beroepskracht het vak te leren. Als er voldoende competenties aanwezig zijn wordt de leidster ook ingeroosterd.
In de vakantieperiodes werken wij altijd met personeel die zojuist hun opleiding hebben afgerond of met studenten die in al in wat verder gevorderd stadium zijn van hun opleiding SPW, of ander relevante opleiding (PABO of Pedagogisch opleiding)
Deskundigheidsbevordering
De wereld verandert. Ook voor kinderen. Om op de veranderingen te kunnen inspelen blijven wij ons ook ontwikkelen. Wij bieden onze medewerkers studiefaciliteiten, deskundigheidsbevordering en een jaarlijkse studiedag aan. Bijscholing wordt gezamenlijk georganiseerd, zodat teamleden ook van elkaar te kunnen leren.
Ook bij ongelukjes weten onze medewerkers goed wat ze moeten doen. Ieder jaar volgen alle medewerkers binnen onze organisatie een (kinder)EHBO-opleiding. Daarnaast zijn er steeds meer mensen met een BHV diploma (bedrijfshulpverlening). Per dag is er minimaal één teamlid met een BHV-diploma aanwezig. De BHV’ers worden elk jaar bijgeschoold In 2010 hebben medewerkers deelgenomen aan de cursus (on)opvallend gedrag. De observaties werden besproken en ook hoe te handelingen. Leidsters leerden om bij ongewenst gedrag kinderen alternatieven te bieden.
Op de Team Inspiratie avonden staat het kindgericht werken centraal. Obeserveren van het kind en activiteiten aanbieden die aansluiten bij de ontwikkeling van het kind is het doel. We hebben ook nagedacht over het anders inrichten van de ruimte, zodat deze uitnodigend wordt voor de kinderen. Er zijn plannen gerealiseerd voor het creëren van speelhoekjes en babygrondboxen.
Kennismaking, en wenprocedure
Het kennismakingsgesprek
Voordat het kind op ons dagverblijf wordt geplaatst wordt er contact opgenomen met de ouders van het kind. Er wordt een afspraak gemaakt voor een kennismakingsgesprek of intake. In het gesprek worden de ouders op de hoogte gesteld van het reilen en zeilen van het dagverblijf.
Ouders worden op de hoogte gesteld van het ziektebeleid van ons dagverblijf. De pedagogiek van het kindgericht werken en onze uitwerking daarvan wordt toegelicht.
Tevens wordt er het één en ander aan de ouder(s) uitgereikt zoals: een informatieformulier, een overeenkomst en ouders worden middels een sluitingsformulier op de hoogte gesteld van de sluitingsdagen van De Hele Mikmak.
Na het informatieve gedeelte vindt er een rondleiding plaats. Ouders krijgen hierbij de overige twee groepen te zien en het atelier. Ouders worden voorgesteld aan de leiding van de andere groepen.
Indien mogelijk worden ook de babyslaapkamer en de peuterslaapkamer van de toekomstige groep bekeken.
Uiteindelijk maken de ouders ook kennis met de toekomstige groepsleid(st)ers van het kind. Zij zullen het één en ander over de groep vertellen, zoals het dagprogramma en het schriftje. Ouders kunnen bijzonderheden over hun kind vertellen en krijgen tevens de ruimte om vragen te stellen.
De wenafspraken worden gemaakt met de groepsleiding. Meestal zijn dit twee dagdelen voorafgaande aan de daadwerkelijke contractperiode.
Mocht het kindje iets ouder zijn en veel moeite hebben bij het wennen, zullen er meer wenafspraken in overleg met de ouders gemaakt worden.
De wenprocedure
Om een basis te leggen tussen ouders en kinderdagverblijf is een gewenningsperiode ingesteld. Uiteraard is dit met name voor het betreffende kind van belang. Tijdens de wenperiode geven we de kinderen altijd extra aandacht. Dit om elkaar wat beter te leren kennen en om bij de kinderen het gevoel van zekerheid en veiligheid langzaam op te bouwen. Nieuwe kinderen en hun ouders moeten vertrouwd raken met de nieuwe situatie, de groep en de groepsleiding. Een hartelijk welkom en een open communicatie zijn van groot belang. Het afscheid van elkaar nemen kan voor zowel kinderen als ouders moeilijk zijn. De leid(st)ers geven hierin ondersteuning en begeleiding.
Kinderen krijgen de gelegenheid om in een eigen tempo vertrouwd te raken met de groep. Het tempo waarin dat gebeurt verschilt per kind.
Wij vragen ouders nooit in het geheim afscheid te nemen, maar hier duidelijkheid in te geven naar het kind toe. Kinderen moeten het vertrouwen krijgen dat papa’s en mama’s tijdelijk weggaan, maar dat zij altijd weer terugkomen.
In de wenperiode wordt er geen vaste methode of procedure toegepast maar goed gekeken naar de behoefte, het gedrag en de emoties van het kind. Alle inspanningen zijn erop gericht om het kind de gewenste (emotionele) veiligheid te geven.
Dagindeling
Komen en gaan
Het brengen van het kind is een belangrijk deel van de dag. Het kind zal afscheid moeten nemen van de ouders. Kinderen kunnen moeite hebben met het loslaten van de vertrouwde ouder. De belofte dat hij later op de dag weer opgehaald zal worden stelt een jong kind niet gerust, want iemand die uit het gezichtveld verdwijnt, is vanuit het jonge kind gezien definitief weg.
De leidster zal het kind overnemen bij het weggaan en samen met het kind de ouder uitzwaaien. Mocht een kind het moeilijk vinden om afscheid te nemen, dan zal de leidster het kind proberen af te leiden. U als ouder kan dit proces vergemakkelijken door het afscheid niet te rekken.
Alle kinderen zijn welkom vanaf 7.30 uur. De kinderen kunnen gebracht worden tussen 7.30 en 8.45 uur. Uiteraard is het ook mogelijk om uw kind na deze tijd te brengen, alleen moet u zich er dan wel van bewust zijn dat het dagprogramma is begonnen en de leidsters niet volledig de tijd hebben. De overdracht kan dan plaatsvinden via een schriftje of een later telefoontje.
Tussen 16.30 uur en 18.00 uur kunnen de kinderen weer worden opgehaald. Natuurlijk is het ten aller tijden mogelijk om uw kind eerder op te komen halen. U dient er dan wel rekening mee te houden dat u uw kind uit het spel of activiteit kunt halen. Prettig is het als u het van te voren aangeeft bij de leiding, zodat zij er rekening mee kunnen houden en het kind er eventueel op voor kunnen bereiden.
Bij het ophalen van uw kind zal de leiding u op de hoogte brengen van de gebeurtenissen van die dag omtrent uw kind.
Ook vind er een overdracht plaats middels het babyschriftje of het peuterbord. Hierin, of op vind u de praktische informatie die van belang kan zijn, zoals hoeveel uw kind gegeten heeft en hoeveel het heeft geslapen.
Wij vragen om bij het kennismakingsgesprek te vermelden wie het kind mag komen ophalen.
Elke afwijking hiervan moet je de dag zelf aan de verantwoordelijke leidster meedelen.
Rituelen zijn steeds terugkerende momenten in het samenleven. Zij zijn belangrijk omdat zij veiligheid en houvast geven. Het bereiden van de maaltijden, het samen eten, het afruimen, de kring en de verschoonmomenten en het slapen gaan zijn dagelijks terugkerende rituelen bij ons kindercentrum.
Alle handelingen van de dag gebeuren in een zelfde ritme, zodat het dagprogramma duidelijkheid bied en daarmee bij draagt aan de vertrouwdheid.
Babyritme
Een baby’tje bij ons zal zoveel mogelijk zijn eigen ritme aanhouden wat betreft de voeding, het slapen en het verschonen. Het is belangrijk dat het ritme van ons kinderdagverblijf niet veel afwijkt van het thuisritme. Baby’s krijgen om de zoveel tijd een fles en slapen op aangegeven tijden. Indien hier te veel van wordt afgeweken, zal een kind uit zijn “doen en laten” raken en “van slag”raken. Omdat een kinderdagverblijf al zo anders is dan thuis is het nogmaals van groot belang het thuisritme voort te zetten. Middels het babyschriftje, wat ouders van huis uit mogen meegeven, kunnen ouders de fles en slaaptijden doorgeven. Ook andere gewoontesnen veranderingen van voeding kunnen hierin worden opgeschreven. Een belangrijk communicatiemiddel dus, die dagelijkse met het kindje wordt meegegeven. De groepsleiding zal er eveneens de tijden van het slapen en eten in overdragen evenals de bijzonderheden van die dag.
Peuterritme
07.30 uur – 08.45 uur: Kinderen worden gebracht. Er wordt tijd genomen voor de overdracht, een praatje met ouders en
het afscheid. Tevens kunnen kinderen vrij spelen.
09.00 uur – 09.30 uur: Kringetje: tijden het kringetje worden er eerst wat liedjes gezongen en eventueel wat kringspelletjes
gedaan. Daarna wordt er fruit gegeten en gedronken.
09.30 uur – 09.45 uur: Verschonen, plassen en handen wassen
09.45 uur – 10.20 uur: Alle deuren gaan open en er is tijd en ruimte voor vrij spel.
10.20 uur – 11.15 uur: Er wordt in elke groep een activiteit georganiseerd die afgestemd zijn op elkaar. Kinderen kunnen
zelf bekijken waar zij aan mee willen doen (zie hoofdstuk activiteiten).
11.15 uur – 11.30 uur: Samen opruimen, plassen en handen wassen.
11.30 uur – 12.00 uur: Samen aan tafel voor de broodmaaltijd.
12.00 uur – 12.30 uur: Gezicht wassen, verschonen, plassen, handen wassen en omkleden.
12.30 uur – 13.00 uur: De Kinderen die de behoefte hebben worden naar bed gebracht. Als alle kinderen liggen wordt er
een verhaaltje voorgelezen. Daarna zal er eenm slaapwacht bij de kinderen blijven zitten totdat ieder kind in slaap is gevallen.
13.00 uur – 14.30 uur: Terwijl de kinderen slapen wordt er met de opblijfkinderen een rustige activiteit gedaan. Dit is
overigens ook de tijd dat de leidsters afwisselend van elkaar pauze nemen.
14.30 uur – 15.00 uur: Verschonen, plassen en aankleden.
15.00 uur – 15.30 uur: Drinken en een tussendoortje in de vorm van een koekje, crackertje, rijstewafel, ontbijtkoek o.i.d.
15.30 uur – 16.30 uur: Alle deuren gaan weer open en op elke groep word er een activiteit georganiseerd.
16.30 uur – 16.45 uur: Net voordat de kinderen zullen worden opgehaald wordt de dag afgesloten aan tafel. De kinderen
eten iets van rauwkost (bv. stukjes paprika, stukjes komkommer en cherrytomaatjes)
16.45 uur – 18.00 uur: Tijdens het vrij spelen kunnen de kinderen worden opgehaald. Er vind een mondelijke overdracht
plaats, waarin leidsters aan ouders vertellen hoe de dag van hun kind(eren) is gegaan.
In een verticale groep kan al naar gelang de verhouding van het aantal byb´s en peuters het dagritme soepel gehanteerd worden, zodat we zoveel mogelijk aansluiten bijhet eigen ritme van het kind.
Voeding
Eten is een sociaal moment, met elkaar om de tafel heen, praten, lachen en samen de tafel dekken en afruimen. De omgeving speelt een grote rol in dit moment van de dag, daarom zorgen wij voor een rustige, ontspannen en gezellige sfeer.
Eten is ook een belangrijk aspect bij de opvoeding van kinderen. Daarom stellen wij doelen van waarden en normen die ons oriënteren om verder te gaan met het gedrag van de kinderen over het eten.
Eén van onze doelen is dat de kinderen eten en drinken van verschillende smaken mogen proberen. Daarom bieden we dagelijks aan de kinderen; bruin brood, crackers, soepstengels, ontbijtkoek, kaakjes, fruit, komkommer, tomaat, zoute koekjes, sapjes, limonade en melk. Als beleg bieden we: smeerkaas, (vegetarische) smeerworst, kaas, verschillende soorten vleeswaren en jam en fruithagel zonder toegevoegde suikers. Er wordt afwisseling in het eten geboden doormiddel van het eten van tosti’s en het uitbreiden van beleg met boontjes of andere groenten, eieren en bijzondere fruitsoorten.
Kinderen eten tussen de middag bij ons bruine boterhammen met verschillend beleg. Wij bieden kinderen zowel hartig als zoet beleg en proberen hierbij zoveel mogelijk af te wisselen.
Kinderen worden gestimuleerd tot het zelf klaar maken van hun boterham. Bij het eten krijgen de jongste kinderen een slab om. Zij eten vervolgens hun boterham in aangepaste stukjes met hun vorkje op. Kinderen eten en drinken naar behoefte.
Tijdens het eten wordt er melk gedronken, deze melk is iets verwarmd, zodat de kou er af is.
Tijdens de eetmomenten is er aandacht voor elkaar. Er wordt gepraat en gezongen. Vanuit dit samen eten wordt er aandacht besteed aan eenvoudige tafelmanieren. Hierbij is het voorbeeld van de leidster het belangrijkst. De kinderen worden positief benaderd, eten dient iets leuks te blijven. De ervaring leert dat kinderen die thuis moeilijke eters zijn, op het dagverblijf (onder het mom van…zien eten, doet eten) goede trek hebben.
In eerste instantie zullen wij kinderen stimuleren om alles te eten, maar uiteraard respecteren wij ook dat kinderen soms niet alles lusten. In sommige situaties overleggen wij met de ouders om samen een zelfde mening en gedrag te vinden rondom de eetgewoontes van het kind. Wij willen rekening houden met en kunnen ons tot zekere hoogte aanpassen aan verschillende eetgewoontes.
Bij kinderen met een allergie kijken wij samen met de ouder(s) naar de mogelijkheden van onze organisatie. Ouders kunnen ook van huis uit het eten meegeven die het kind wel mag eten.
Pedagogisch handelen
Corrigeren en belonen
Kinderen zoeken structuur en grenzen. Grenzen zijn voor kinderen nodig om zich in de wereld te kunnen oriënteren. Een kind kan de grenzen ontdekken door het vriendelijke, duidelijke en consequente optreden van een leidster. De leiding moet hierbij rekening houden met de leeftijd van het kind en wat het kind qua ontwikkelingsniveau aankan. Bij kleine kinderen moet het geweten nog gevormd worden, wat nodig is om te weten wat goed en wat fout is. Jonge peuters weten al wel wat goed en fout is, maar kunnen zich alleen aan de regels houden als er begeleiding in de buurt is. Een peuter groeit langzamerhand naar de fase waarin hij de regels naleeft ook zonder directe aanwezigheid van de leiding. Overigens is de vorming van het geweten niet voltooid wanneer hij het dagverblijf op 4-jarige leeftijd verlaat.
De leiding moet consequent blijven, zodat een kind weet waar de grens ligt. Aan het kind zal worden uitgelegd waarom deze grens er is en wat de eventuele consequenties zijn van het overschrijden ervan. De leiding prefereert een positieve benadering van het kind en prijzen het gewenste gedrag.
Mocht een kind herhaaldelijk niet gewenst gedrag vertonen, wordt het kind even op de bank gezet. Dit om een kind even uit de negatieve situatie te halen en hem even de kans te geven “tot bezinning” te komen.
Hierna zal direct even met het kind worden teruggeblikt op het gedrag en de consequentie ervan.
Er wordt hierbij gekeken dat het gedrag van het kind wordt afgekeurd en niet het kind zelf. Daarna kan weer worden over gegaan tot de orde van de dag.
Ruzie en conflicten
De leiding zal zich terughoudend opstellen bij het ingrijpen van een conflict, in ieder geval zolang de kinderen elkaar geen pijn doen of er onveilige situaties ontstaan. In eerste instantie bekijkt de leiding of de kinderen zelf een oplossing kunnen vinden voor het ontstane probleem. Vaak lost een probleem zich vanzelf op, juist omdat er geen hulp komt vanuit de leiding. Wanneer een probleem zich niet vanzelf oplost zal de leiding een handje helpen. Dit kan eventueel door afspraken te maken met de kinderen als er bijvoorbeeld ruzie is om hetzelfde speelgoed. Ze leren om de beurt met speelgoed te spelen. De leiding houdt rekening met de karakterverschillen van de kinderen. Zo zal zij een minder weerbaar kind aanmoedigen voor zichzelf op te komen en een “pittiger kind” wat afremmen.
Het kind heeft ook recht om boos te zijn. Er wordt geprobeerd met het kind te praten over deze emotie. Soms moeten de leidsters deze boosheid zien te controleren zodat het kind niet overdrijft.
Respect is een grote waarde binnen de organisatie. Goede en duidelijke afspraken maken over de wensen en regels van onze organisatie zorgt voor een duidelijke en positieve benadering voor conflicten.
Zindelijkheid
In samenwerking met de ouders wordt er op ons dagverblijf ook aandacht besteed aan de zindelijkheidstraining. Ieder kind ontwikkeld zich op zijn eigen manier en in zijn eigen tempo. Dit geldt ook voor het zindelijk worden. Een kind wordt zindelijk wanneer hij daar aan toe is. Al vroeg stimuleren wij het zindelijk worden. Kinderen gaan op jonge leeftijd mee naar de wc en mogen op het potje zitten. Op een ongedwongen en positieve manier wordt aan de zindelijkheid begonnen. De leidster zal het kind prijzen voor elke stap die hij zet. Het weglaten van de luier gebeurt pas na overleg met de ouder. Wij zetten de training voort, nadat er eerst thuis “geoefend” is.
Overigens worden de luiers verstrekt door de organisatie. Deze hoeven niet vanuit thuis worden meegenomen. Wij vragen wel om extra kleding mee te brengen.
Trakteren
Verjaardagen worden op het kinderdagverblijf altijd uitgebreid gevierd.
Er worden slingers opgehangen en de jarige word kenbaar gemaakt middels een verjaardagsbord op de deur.
Er wordt echt de tijd genomen om het feestvarkentje in het zonnetje te zetten. Ook besteden wij op een feestelijke manier aandacht bij geboortes van broertjes en zusjes.
Natuurlijk mag er ook getrakteerd worden. Wij willen hierbij aan de ouders vragen om bij het creëren van de traktatie te letten op het gezondheidsaspect. De gezonde traktaties worden tijdens het feestje gegeten. Snoepgoed e.d. worden na het uitdelen in het mandje gelegd, zodat ouders zelf een beslissing kunnen maken over of het kind de traktatie mag opeten of niet. Voor tips of ideeën over traktaties kunnen ouders altijd bij de leiding terecht.
Feesten
Op het kinderdagverblijf wordt altijd aandacht besteed aan de feestdagen. Ieder jaar worden er commissies aangesteld binnen het team. Zij zetten zich in en zullen zich buigen over de voorbereidingen van een feest.
Zo hebben we ieder jaar na de schoolvakantie het zomerfeest, waarvoor de ouders en opa’s & oma’s uitgenodigd worden. We vieren het sinterklaasfeest op een rustige en ingetogen manier. Ook aan het paas, en kerstfeest gaan we niet voorbij.
Daarnaast nodigen we ieder jaar de opa’s en oma’s uit om een ochtendje mee te draaien op de groepen.
En van alle verjaardagen en afscheidsfeesten wordt een bijzondere gebeurtenis gemaakt.
Knuffel mee
Uiteraard mogen kinderen hun knuffels of een speentje meenemen naar het dagverblijf. Tijdens het slapen geeft dit de kinderen een vertrouwd en veilig gevoel. Tevens kan het knuffeltje dienen als hulpmiddel bij het troosten.
Activiteiten
Om te spelen en te ontdekken geeft een verticale groep alle vrijheid. In vriendelijke ruimten bieden wij gevarieerd kwaliteitsspeelgoed. Dit nodigt uit tot bewegen, zelf doen, kijken en luisteren. Verder stimuleren onze pedagogisch medewerkers de kinderen mee te doen aan activiteiten. Deze activiteiten worden afgestemd op de leeftijd en ontwikkeling van het kind.
Uiteraard is het vanzelfsprekend dat uw kind dagelijks de nodige buitenvitaminen krijgt. kunnen de kinderen veilig spelen op onze afgebakende buitenspeelplaats.
Vanzelfsprekend kent ons programma ook rustmomenten: gezamenlijk aan tafel voor fruit, brood en rauwkost en samen zingen en boekjes lezen in de snoezelruimte.
Samen en alleen
Zowel in de ochtend als in de middag worden er verschillende activiteiten aangeboden. Kinderen kunnen zelf een keuze maken aan welke activiteit deze deel wil nemen. Als ze mogen kiezen gaan ze bij zichzelf na, wat ze het leukst vinden. Ze leren zichzelf dan beter kennen en ze worden zelfbewuster.
Leidsters stemmen de activiteiten op elkaar af zodat er voldoende keuze in het aanbod is. Zo wordt er iedere dag een creatieve activiteit aangeboden. Iedere dag kunnen kinderen buiten spelen. Er zijn regenjasjes aanwezig, zodat kinderen ook bij regenachtig weer buiten kunnen spelen. De overige geboden activiteiten worden afgewisseld.
In de tuin leren de kinderen onderscheid te maken tussen onkruid en mooie planten die in de tuin groeien en bloeien. Ze kunnen op de heuveltjes oefenen om een schuine helling op en af te lopen.
Natuurlijk kan een kind soms geen behoefte hebben aan het samenspelen met de andere kinderen. Uiteraard word deze beslissing geaccepteerd. Er zal gekeken worden naar een andere (speel)mogelijkheid voor een kind, zodat het alleen kan bezig zijn met zelf gekozen spelmateriaal.
Het atelier
Binnen ons kindercentrum is het atelier regelmatig open. Kinderen maken hier kennis met verschillende materialen en ontdekken de mogelijkheden van verf, klei, papiersnippers, blokjes hout, lijmen, kleuren etc. Ze maken
Kinder Kunst; daarmee bedoelen wij dus niet de kant en klaar werkjes, waar zowel de leidster als het kind tijd in steken. Nee, met kunst bedoelen we creaties die vanuit het kind zelf komen. Creaties die kinderen zelf bedenken, gecreëerd door zelfgekozen materialen. Alle materialen liggen ook openlijk in het atelier. Kinderen kunnen op deze manier ook echt bekijken met welk materiaal zij willen werken. Op die manier ontwikkelen ze ook hier hun voorkeur voor materiaal en kleuren. Als het kunstwerk af is wordt het opgehangen of liggend ten toon gesteld. Ouders en andere kinderen kunnen op deze manier het gemaakte kunstwerk bewonderen, voordat het mee naar huis gaat. De waardering van de leidster of ouder voor datgene wat het kind zelf gemaakt heeft draagt bij tot een groter zelfvertrouwen.
Loris Malaguzzi:
Het atelier is in onze benadering een extra ruimte binnen het centrum waar we met ons hoofd, hart en onze handen kunnen onderzoeken, waar we onze blik kunnen verscherpen door het beoefenen van visuele kunsten, waar we kunnen werken aan projecten die verband houden met de activiteiten die in de groep worden ontplooid, waar we nieuwe en bekende gereedschappen, technieken en materialen kunnen onderzoeken en combineren.
Themaweken
Wij werken op het kinderdagverblijf met themaweken. Het startsein wordt gegeven in de Team Inspiratie Avonden. De pedagogisch medewerkers werken een thema uit en presenteren dit aan de overige collega’s. Alle groepen starten in dezelfde periode met het thema en gezamenlijk wordt het programma gedraaid. De thema’s zijn educatief, gezellige en stimulerende activiteiten, die het ontdekken van de kinderen bevorderd.
Triangel
Af en toe brengt een aantal kinderen een bezoek aan het woonzorgcentrum (bejaardentehuis) “De Triangel”. Daar worden activiteiten georganiseerd waarbij de kinderen van ons dagverblijf kunnen samen spelen/werken met de “opa’s en oma’s” uit de Triangel.
Het bejaardentehuis is in een ander gebouw en ligt op wandelafstand van het kinderdagverblijf. Dit vergemakkelijkt uiteraard de samenwerking. Het is in de eerste plaats een heel verrijkende ervaring. Voor de kinderen is het contact met de senioren heel belangrijk. We willen de kinderen op deze manier ook leren respect op te brengen voor senioren. De kinderen worden er op een heel spontane manier bij betrokken en zijn intussen heel vertrouwd met de opa’s en oma’s.
Praktisch
Activiteiten buiten ons hek
Een aantal activiteiten vinden buiten ons terrein plaats. Zo zijn wij in het bezit van een bakfiets, waarmee we in de buurt wel eens een stukje met kinderen gaan fietsen. Ook wordt er wel eens met een bolderkar gewandeld of mogen de kinderen aan de hand van een leidster een stuk mee gaan wandelen.
Er wordt regelmatig naar het dorp of kinderboerderij gewandeld. Ook bezoeken we regelmatig de “opa’s en oma’s in de triangel of gaan we onze boeken weer inruilen bij de bibliotheek.
Ouders dienen schriftelijk hier toestemming voor te geven. Bij het intakegesprek krijgen ouders een overeenkomst mee, waarop zij hun toestemming kunnen geven.
Consultatiebureau
Kinderen die ons dagverblijf bezoeken zijn vaak ook bekende gezichten van het consultatiebureau. Dit is dan ook de reden dat wij een samenwerkingsverband zijn aangegaan met de verpleegkundigen van het consultatiebureau in de Lier. Zij kunnen ons op de hoogte brengen van ontwikkelingen op b.v.het voedingsgebied. Zij kunnen ons informeren over andere nieuwe ontwikkelingen binnen Careijn en ons helpen bij het verrichten van medische handelingen.
Tevens kan er informatie over de kinderen worden uitgewisseld. Dit mag alleen als u als ouder daarvoor toestemming geeft. Ouders ontvangen dit overeenkomstformulier bij het intakegesprek.
Wisselen of extra dagen
Het is mogelijk om incidenteel van dag te ruilen binnen kinderdagverblijf “De Hele Mikmak”. Het ruilen van dagen is alleen aan een aantal regels gebonden. Zo moet de ruiling binnen eenzelfde week plaatsvinden en kan alleen als de groepsgrootte het toelaat. Het ruilen kan dan ook alleen in overleg met de groepsleiding.
Ook kunnen kinderen een extra dag komen. Ook bij deze regeling telt natuurlijk, mits de groepsgrootte het toelaat en in overleg met de groepsleidsters.
Vrije en gesloten dagen
Kinderopvang De Lange Keizer in de Lier kent een aantal sluitingsdata.
Ieder jaar worden deze dagen bekend gemaakt bij de ouders, zodat zij hier rekening mee kunnen houden.
Een aantal dagen hiervan zijn standaard en zullen jaarlijks terugkomen. Zo is de organisatie ieder jaar de dagen tussen kerst en oud en nieuw gesloten. Ook de dag na hemelvaart zijn wij niet open. Verder plannen we ieder jaar een studiedag en sluiten we de dag voor kerst en sinterklaasdag iets eerder onze deuren.
Handig lijstje
Zoals eerder in dit werkboek is aangegeven, zijn op het dagverblijf luiers aanwezig en hoeven niet van thuis uit worden meegenomen. Ook is voeding aanwezig en buiten de flesjes om hoeven ouders ook geen boterhammetje, fruit e.d. worden meegenomen. Wat ouders wel mogen meenemen willen wij aangeven middels het volgende lijstje:
- Flesvoeding of borstvoeding (gekoeld meegeven)
- Reserve fles, of borstvoeding
- Fles met naam van het kind
- Babyschriftje (tot 1 jaar)
- Slaapzak
- Reservekleding
Foto’s
Foto’s spelen binnen onze organisatie een belangrijke rol.
In iedere groep zijn eer fotowanden aanwezig. Zij vragen wij bij het intakegesprekken om foto’s van thuis. Deze krijgen een prominente plek in de groep. Het idee erachter is dat we kinderen kunnen afleiden met een foto van papa, mama,opa, oma een huisdier e.d. Ook vinden kinderen het erg leuk om aan de andere kinderen te kunnen vertellen wie er voor hen op de foto staan.
Tevens worden er veel foto’s gemaakt bij de activiteiten. De geselecteerde foto’s worden opgehangen op de fotowanden en op de digitale fotolijst gezet. U ontvangt ook per email een persoonlijke link naar een picasa album, waarmee u foto’s van de activiteiten in de groepen kunt bekijken. U kunt dan zelf de foto’s downloaden. Op deze manier kunt u een beeld krijgen wat uw kind op een dag beleeft.
Mocht problemen hebben met het maken van foto’s van uw kind, dan kunt u dit uiteraard melden bij de groepsleiding.
Verzekering
Kinderopvang De Lange Keizer in de Lier heeft een aansprakelijkheidsverzekering voor bedrijven. Kinderen dienen W.A. verzekerd te zijn.
Zieke kinderen
De beslissing of een kind al dan niet in de groep kan blijven wordt in principe genomen door de groepsleiding. Het belang van het zieke kind staat hierbij voorop. Een kind dat zich ziek voelt en niet met het normale dagprogramma kan meedoen, kan beter niet op het kinderdagverblijf blijven. Als een leidster aan 1 kindje al haar aandacht moet geven, dan worden de ouders gebeld. Er zijn op het kindercentrum nauwelijks mogelijkheden om aan een ziek kind de noodzakelijke extra aandacht te geven en een ziek kind voelt zich immers ook het beste thuis.
Tot slot kan bij besmettelijke ziekten de bescherming van de gezondheid van groepsgenoten een reden zijn om het kind niet toe te laten. Het om deze reden weren van zieke kinderen gebeurt echter alleen bij enkele zeer ernstige infectieziekten.
Als een kind zich duidelijk niet lekker voelt en men twijfelt of het wel op de groep kan blijven, dan zal eerst een telefonisch overleg met de ouders plaatsvinden. Soms krijgen we dan van de ouders informatie die het gedrag van het kind verklaren, bijvoorbeeld dat het kind erg laat naar bed is gegaan.
Als leidsters van mening zijn dat het kind opgehaald moet worden zullen er afspraken gemaakt worden over het tijdstip (op deze manier kunnen we ook een evt. aanwezig broertje/ zusje uit beeld houden).
Wanneer moet een ziek kind worden opgehaald?
- Als het kind te ziek is om aan een dagprogramma deel te nemen.
- Als de verzorging te intensief is voor de leidsters
- Als het de gezondheid van de andere kinderen in gevaar brengt.
Geneesmiddelenverstrekking:
Kinderen krijgen soms geneesmiddelen voorgeschreven die zij een aantal maal per dag moeten gebruiken, dus ook gedurende tijd dat zij bij ons op het dagverblijf zijn. Hierbij kan worden gedacht aan bijvoorbeeld pufjes voor astma, antibiotica of zetpillen bij toevallen.
Om de gezondheid van kinderen te waarborgen is het van groot belang dat de geneesmiddelen op een juiste wijze verstrekt worden. In principe worden er in kindercentra geen medicamenten verstrekt worden, tenzij er een medische noodzaak bestaat vanuit de gezondheidstoestand van het kind. Wij vragen de ouders in dat geval vooraf schriftelijk toestemming en een beschrijving van de wijze van toedienen van het medicijn. Door het vastleggen van deze gegevens geven ouders duidelijk aan wat zij van het kindercentrum verwachten en de leiding weet op hun beurt precies wat zij moeten doen en waar zij verantwoordelijk voor zijn.
Geneesmiddelen worden verstrekt indien:
- Het geneesmiddel in de originele verpakking zit en uitgeschreven staan op naam van het betreffende kind
- Geneesmiddelen moeten eerst thuis gebruikt zijn
- De uiterste gebruiksdatum niet overschreden is
- Opvoeders de overeenkomst “gebruik geneesmiddelen” ondertekend hebben
Medische handelingen:
In uitzonderlijke gevallen zal ons kindercentrum medische handelingen verrichten. Voorwaarde is wel dat de groepsleiding eerst een gedegen instructie krijgt. Ouders kunnen hierbij zelf deskundige hulp inschakelen of wij kunnen hierbij gebruik maken van ons samenwerkingsverband met het consultatiebureau van De Lier.
Ouders moeten hiervoor wel schriftelijke toestemming geven middels het formulier: Bekwaamheidsverklaring voor het uitvoeren van medische handelingen.
Of leidsters wel of niet de medische handeling mogen verrichten toetsen wij af bij De Wet Beroepen In De Individuele Gezondheidszorg (WET BIG).
Verder zijn er nog de eenvoudige handelingen.
Hierbij gaat het om de “huis-,tuin-en keukenhandelingen” zoals het verzorgen van schaafwondjes en verwijderen van pleisters, het toedienen van medicijnen.
Dit zijn handelingen die door de groepsleiding uitgevoerd kunnen worden.
(Bijlage: Bekwaamheidsverklaring voor het uitvoeren va medische handelingen)
Vaccinaties:
Ondanks het feit dat er in Nederland meer dan 95% van de kinderen deelneemt aan het Rijksvaccinatieprogramma komen er incidenteel nog gevallen of soms zelfs epidemieën voor van kinkhoest, mazelen en soms de bof.
Als een dergelijk geval zich op ons dagverblijf voordoet is het belangrijk voor ons om te weten of alle kinderen van de groepen beschermd zijn tegen deze ziekte. Soms is het dan nodig om kinderen alsnog en met spoed te vaccineren. Daarnaast kan het gebeuren dat een kind op een dagverblijf een verwonding oploopt waarbij er een risico is op tetanus. Niet gevaccineerde kinderen kunnen dan op de spoedeisende eerste hulp een behandeling met antistoffen tegen tetanus krijgen.
Om deze redenen is het voor ons dagverblijf belangrijk om te weten of kinderen zijn ingeënt.
Bij het kennismakingsgesprek zal er via het informatieformulier geïnformeerd worden naar de vaccinatiestatus van het kind.
Hygiëne:
Jonge kinderen vormen een kwetsbare groep. Hun afweersysteem is nog volop in ontwikkeling.
Een goede hygiëne binnen ons kindercentrum is dus van belang. Door extra aandacht te besteden aan hygiëne kunnen gezondheidsrisico’s worden beperkt. Het gaat daarbij niet alleen om een schone leefomgeving en een goede persoonlijke hygiëne, maar tevens om het voorkomen van risicovol gedrag, waardoor bacteriën zich kunnen vermenigvuldigen.
Via de protocollen hygiëne, voedselhygiëne en een schoonmaakplan, proberen wij hier de groepsleiding alert in te houden. Deze protocollen worden jaarlijks weer op de agenda gezet en in het voltallige team besproken.
- Protocol hygiëne
- Protocol voedselhygiëne
- Protocol binnenmilieu
- Schoonmaakplan
Ouderparticipatie
Om te zorgen voor een goede afstemming tussen thuis en het kinderdagverblijf zijn goede oudercontacten belangrijk. Daarom zijn er een aantal vaste momenten waarop er overleg is tussen ouders en groepsleiding.
Oudercontacten
U geeft een deel van de opvoeding en verzorging van uw kind uit handen. De leidster neemt een grote verantwoordelijkheid op zich door dit van u over te nemen. Het is dus heel belangrijk dat u uw kind met een goed gevoel achterlaat.
Daarbij is het belangrijk dat u op de hoogte bent van de dagelijkse gang van zaken en zich op die manier betrokken voelt bij kinderdagverblijf De Hele Mikmak. Zo voelt een ieder, ouders/verzorgers en kinderen, zich thuis bij het kinderdagverblijf.
Wij proberen dit op de volgende manieren te bewerkstelligen:
- Vlak voor de plaatsing krijgen ouders een intakegesprek met de locatiemanager (zie hoofdstuk kennismakingsgesprek).
- Daarna krijgen zij gelegenheid kennis te maken met de groepsleidsters en de leefruimte.
- Dagelijkse breng- en haalgesprekken. Dit zijn de gesprekken aan het beging en eind van de dag om de zorg van het kind goed over te kunnen dragen. Tijdens de dagelijkse haal en breng momenten besteden wij veel tijd aan een uitgebreide en persoonlijke uitwisseling, zodat wij de ouders en het kindje leren kennen en de ouders ons – de leidsters - leren kennen. Wij hebben de ervaring dat dit een positieve aanvulling is op de opvang van het kind, de vertrouwensband en het scheppen van een veilige basis naar het kind toe.
- Met regelmaat ontvangt u van de locatie manager een nieuwsbrief, hierin staan alle nieuwtjes en belangrijke zaken vermeld. Zijn er belangrijke zaken tussendoor, dan krijgt u een aanvullende nieuwsbrief.
- Jaarlijks wordt de inventarisatie voor de Veiligheid en Gezondheid (GGD normen) opnieuw nagelopen en indien nodig aangepast. Ouders worden via de Nieuwsbrief of de oudercommissie hierover geinformeerd.
- De groepsleidsters organiseren zelf de activiteiten, zoals Sinterklaas en Kerst e.d. Alle ideeën en suggesties van ouders/verzorgers zijn van harte welkom. Uitnodigingen voor deze activiteiten worden persoonlijk aan u meegegeven.
- Er vindt jaarlijks een ouderavond plaats. Deze wordt georganiseerd door de oudercommissie. De ene keer is deze formeel en komt er iemand iets vertellen over een bepaald onderwerp. De andere keer is deze informeel en wordt ingevuld met bijvoorbeeld filmfragmenten van de kinderen.
- Tot slot zijn er de oudergesprekken de zogenoemde tafeltjesavonden. Tijdens dit gesprek wordt er ingegaan op de algemene, dagelijkse gang van zaken op de groep van uw kind. Het is van belang elkaar te informeren over de ontwikkeling van het kind.
Afsluiting
Het feit dat dit pedagogisch werkboek af is, betekent niet dat er geen veranderingen kunnen plaatsvinden in ons werken met de kinderen. Wij zullen bewust blijven nadenken en eventuele veranderingen die we opmerken of aankaarten serieus nemen en met z’n allen bekijken wat we ervan vinden en wat we er mee willen doen.
Als dit invloed heeft op onze visie, gaan we het pedagogisch beleid opnieuw bekijken en eventuele veranderingen in het pedagogisch beleid invoeren. Zo blijven we bezig met het vormen van een zo goed mogelijke visie/situatie waar de kinderen zich optimaal kunnen ontwikkelen en zichzelf kunnen zijn.
Auteur:
Jolanda de Meulmeester , 2009
Actualisatie: Marieke Thiescheffer, 2011
Geraadpleegde literatuur:
- De honderd talen van kinderen (Carolyn Edwards, Lella Gandini, George Forman)
Als u meer infomratie wilt hebben over de protocollen welke wij gebruiken dan kunt u daarover contact opnemen met de locatiemanger Marieke Thiescheffer.


